Có những con người bước vào nghề vì cơ hội. Có những người ở lại với nghề vì lợi nhuận. Và cũng có những người, rất hiếm, chọn gắn đời mình với một lĩnh vực vì họ không chịu nổi việc nhìn thấy những sai lệch lặp đi lặp lại mà không làm gì cả. Phạm Đức Thiện thuộc nhóm cuối cùng đó.
Bài viết này không được viết để ca ngợi một chuyên gia nông nghiệp. Nó được viết để người đọc – đặc biệt là những người đang làm nghề, đang gánh trách nhiệm với người khác – nhìn thấy chính mình trong một lựa chọn sống: làm cho nhanh hay làm cho đúng. Làm để bán hay làm để người khác tự đứng vững.
Đây là Bài 1 – tầng đáy trong hành trình ba tầng. Một lát cắt rất thật, rất đời, rất sát đất của một người đang chọn con đường khó hơn.
Một người sinh ra giữa đất, nhưng không chấp nhận làm nông bằng thói quen
Phạm Đức Thiện sinh ngày 19/03/1992, hiện sinh sống và làm việc tại Đồng Nai – một vùng đất lâu đời, đa dạng cây trồng và cũng là nơi chứng kiến rất nhiều vòng lặp mệt mỏi của người nông dân Việt Nam. Anh lớn lên trong môi trường nông nghiệp, nơi chuyện mất mùa, sâu bệnh, đất bạc màu không phải là kiến thức sách vở mà là nỗi lo hiện hữu mỗi ngày.
Điều khiến Thiện không giống nhiều người khác trong ngành không nằm ở danh xưng hay chức danh. Nó nằm ở chỗ anh sớm nhận ra một sự thật khó chịu: rất nhiều nông dân làm việc cực nhọc cả đời nhưng vẫn không làm chủ được mùa vụ của chính mình. Họ phụ thuộc vào lời truyền miệng, vào thói quen, vào “năm trước làm vậy cũng được”, trong khi đất đai và cây trồng thì đã thay đổi rất nhiều.
Thiện không chọn cách bán thật nhiều sản phẩm để “giải quyết nhanh” vấn đề đó. Anh chọn một con đường chậm hơn: giúp người nông dân hiểu vì sao cây bệnh, vì sao đất yếu, vì sao một loại phân hay thuốc chỉ đúng ở một giai đoạn nhất định. Hiện tại, anh là nhà sáng lập Asoil, đồng thời là người chia sẻ kiến thức về canh tác hữu cơ và bảo vệ thực vật theo hướng hiểu đúng – làm đúng – chịu trách nhiệm với đất và cây.
Công việc mỗi ngày không hào nhoáng, nhưng rất nặng trách nhiệm
Nếu nhìn từ bên ngoài, công việc của Phạm Đức Thiện không có gì “truyền thông”. Anh dành phần lớn thời gian ở ngoài vườn, đi cùng nông dân, quan sát cây trồng trong từng giai đoạn sinh trưởng. Anh lắng nghe câu chuyện của đất, của thời tiết, của sâu bệnh trước khi đưa ra bất kỳ khuyến nghị nào.
Thiện không theo đuổi việc bán sản phẩm đơn thuần. Anh theo đuổi việc bán sự hiểu biết. Với anh, chỉ khi người nông dân hiểu vì sao phải làm một việc, họ mới có thể tự tin và chủ động trong những quyết định tiếp theo. Mỗi vườn cây là một bài học. Mỗi người nông dân là một người thầy giúp anh hiểu sâu hơn về thực tiễn canh tác.
Có những ngày công việc chỉ là giải thích đi giải thích lại cùng một vấn đề. Có những giai đoạn phải nói “chưa vội”, dù điều đó đồng nghĩa với việc bán được ít hơn. Nhưng chính những lựa chọn nhỏ đó tạo nên một hệ giá trị mà Thiện kiên trì theo đuổi.
Những người anh chọn phụng sự, và những người anh chủ động không chọn
Phạm Đức Thiện không làm việc với tất cả mọi người. Anh chọn đi cùng những người nông dân trực tiếp sản xuất, những chủ vườn và trang trại sẵn sàng thay đổi cách làm, những người đang chuyển từ nông nghiệp truyền thống sang hướng hữu cơ bền vững.
Anh không chạy theo số lượng. Anh chọn làm sâu. Bởi theo anh, giúp đúng một người có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa lớn hơn rất nhiều so với việc “hướng dẫn qua loa” cho hàng trăm người. Các loại cây ăn trái như sầu riêng, bơ, mít, bưởi, cùng với cây công nghiệp và mô hình nông nghiệp hộ gia đình là những phân khúc anh gắn bó nhiều năm.
Trước và sau: sự khác biệt nằm ở hiểu biết, không nằm ở may mắn
Trước khi tiếp cận kiến thức bài bản, rất nhiều nông dân mà Thiện gặp sử dụng thuốc và phân bón theo thói quen hoặc lời mách bảo. Chi phí đầu vào cao, hiệu quả không ổn định, đất ngày càng suy kiệt, còn người làm thì luôn trong trạng thái lo lắng.
Sau một thời gian đi cùng và được hướng dẫn đúng, sự thay đổi không đến từ phép màu. Nó đến từ việc họ hiểu rõ hơn mối quan hệ giữa đất – cây – thời tiết – sâu bệnh. Họ biết vì sao một giải pháp chỉ phù hợp ở một giai đoạn nhất định. Họ giảm được những chi phí không cần thiết và quan trọng hơn, họ lấy lại cảm giác làm chủ mùa vụ của mình.
Với Phạm Đức Thiện, kết quả của người nông dân chính là danh tiếng lớn nhất.
Một hành trình không dễ, và những lần nghi ngờ chính mình
Hơn bảy năm làm nghề, Thiện không thiếu những giai đoạn thất bại. Có lúc thử nghiệm kỹ thuật không cho ra kết quả như mong muốn. Có lúc áp lực tài chính từ hàng hóa và niềm tin của người khác đè nặng. Có những thời điểm anh bị nghi ngờ, và cũng tự nghi ngờ con đường mình đang đi.
Nhưng chính những giai đoạn đó giúp anh hiểu sâu hơn một điều: muốn giúp người khác đi xa, mình phải đi đủ xa đã. Không thể chia sẻ điều mình chưa từng làm. Không thể nói về bền vững nếu bản thân chưa từng trả giá cho sự kiên trì.
Gia đình, marathon và những bài học không nằm trong sách
Đằng sau hình ảnh một chuyên gia nông nghiệp là một người đàn ông rất đời. Gia đình là nền tảng tạo nên giá trị sống của Phạm Đức Thiện. Anh từng chia sẻ về một lần chạy marathon 42km trong tình trạng chuẩn bị không đủ. Ngay từ km thứ hai, chân bắt đầu đau, khớp gối nhức dần, từng bước chạy là một cuộc đối thoại nội tâm.
Đã có những giọt nước mắt rơi trên đường chạy. Nhưng anh không bỏ cuộc. Không phải vì thành tích, mà vì hình ảnh vợ và con đang chờ ở vạch đích. Khoảnh khắc đó, anh hiểu rất rõ mối liên hệ giữa kỷ luật, trách nhiệm và sức mạnh nội tại. Marathon dạy anh rằng muốn đi xa phải đi chậm và bền, rằng kỷ luật mỗi ngày quan trọng hơn cảm xúc nhất thời.
Ngoài 42km, anh còn chinh phục nhiều cự ly dài hơn. Và những bài học từ đường chạy thấm rất sâu vào cách anh làm nghề.
Học để làm, làm để có kết quả, rồi mới chia sẻ
Phạm Đức Thiện tin rằng không ai có thể đưa người khác đến nơi mà chính mình chưa từng đến. Vì vậy, anh không ngừng học hỏi, tham gia nhiều chương trình đào tạo trên khắp Việt Nam, đặc biệt là các khóa học của Phạm Thành Long, người có ảnh hưởng lớn đến tư duy phát triển cá nhân và kinh doanh của anh.
Triết lý sống và làm việc của Thiện rất giản dị: học để làm, làm để có kết quả, có kết quả rồi mới chia sẻ. Không nói trước khi làm. Không dạy khi chưa hiểu.
Góc nhìn của người dẫn đường đã từng lạc
Khi quan sát hành trình của Phạm Đức Thiện, tôi – Nguyễn Ngọc Phan – nhìn thấy rất rõ một mô hình quen thuộc: những người chọn con đường bền vững thường không đi nhanh, nhưng họ đi rất chắc. Họ không cố chứng minh mình giỏi, mà âm thầm xây nền cho người khác đứng vững.
Rất nhiều người trưởng thành hôm nay không thiếu nỗ lực, nhưng thiếu hệ thống. Trong nông nghiệp, điều đó thể hiện qua việc làm theo thói quen. Trong cuộc sống, nó thể hiện qua việc sống theo quán tính. Câu chuyện của Phạm Đức Thiện không chỉ dành cho nông dân. Nó dành cho bất kỳ ai đang tự hỏi: mình đang làm vì kết quả trước mắt, hay vì một giá trị dài hạn?
Một con đường chậm, khó, nhưng đáng để đi tiếp
Phạm Đức Thiện không xem những gì mình đạt được là đích đến. Với anh, đó là trách nhiệm phải phụng sự tốt hơn mỗi ngày. Anh đang xây dựng cộng đồng canh tác hữu cơ, hướng đến những mô hình đào tạo thực tế cho người làm vườn, và xa hơn là những sản phẩm nông nghiệp chất lượng cao mang lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho nông dân.
Bài viết này khép lại ở đây, nhưng hành trình của anh thì chưa. Ở bài tiếp theo, câu chuyện của Phạm Đức Thiện sẽ được đặt vào một bối cảnh rộng hơn: vì sao rất nhiều người làm nghề tử tế lại dễ bị mệt mỏi, và đâu là mô hình tư duy giúp họ không bị cuốn trôi.
Nếu bạn thấy mình đâu đó trong những dòng này, có lẽ bạn không đang lạc. Bạn chỉ đang đứng trước một lựa chọn cần được nhìn rõ hơn.