Có một trạng thái rất quen thuộc của lao động Việt ở nước ngoài : làm rất nhiều, chịu rất giỏi, nhưng càng đi càng thấy đời mình thu hẹp lại. Không phải thiếu cố gắng mà toàn bộ nỗ lực đang bị nhốt trong một vòng âm thầm. Người trong cuộc gọi thường không được gọi tên. Họ đã tìm thấy mệt mỏi. Nhục vì làm hoài mà vẫn đứng yên. Bởi vì càng bận rộn không nghĩ xa hơn.
Câu chuyện của Nguyễn Văn Hải không phải là một ngoại lệ. Đó là một lát cắt rất thật của hàng võ chiến lao động Việt ở nước ngoài đang tồn tại trong trạng thái “sống được nhưng chưa sống đúng”. Và chính từ lát cắt đó, ta mới nhìn ra một mô hình sống đang lặp lại dai qua nhiều thế hệ.
Lao động Việt ở nước ngoài và vòng lặp sinh tồn kéo dài
Phần lớn lao động Việt ở nước ngoài không ra đi với một bản đồ cuộc đời. Họ ra đi vì cần tiền, vì trách nhiệm gia đình, vì mong muốn đổi đời nhanh hơn so với ở quê nhà. Ngày đặt chân đến nơi xuất xứ, mục tiêu duy nhất thường rất ngắn hạn: có công việc, có thu nhập, gửi tiền về nhà, tồn tại trước đó.
Vấn đề không nằm ở điểm khởi động. Vấn đề nằm ở chỗ có rất nhiều người mắc kẹt quá lâu trong trạng thái sinh tồn. Họ làm việc 10–14 tiếng mỗi ngày, quen với việc đánh đổi thời gian lấy tiền, làm dịu đi sự mệt mỏi như một phần tất yếu của cuộc sống. Và tăng dần, sinh tồn trở thành giới hạn vô hình của tư duy.
Trong vòng lặp đó, lao động Việt ở nước ngoài ít khi thư giãn lại để hỏi: nếu mình cứ sống như thế này thêm 5 năm nữa, cuộc đời mình sẽ đi về đâu?
Lao động Việt ở nước ngoài và nỗi sợ vô hình mang tên “mất ổn định”
Một nghịch lý lớn của lao động Việt ở nước ngoài là: càng khổ ban đầu, họ càng sợ thay đổi về sau. Khi đã quen với một công việc, dù vất vả và thu nhập giới hạn, nhiều người vẫn lựa chọn bám trụ. Không phải hài lòng, mà sợ mất đi thứ ít đang có.
Nỗi sợ hãi không ồn ào. Nó xuất hiện dưới dạng những câu nói rất quen: “ Bỏ ráng làm, có đồng ra đồng vô là được”, “ Giờ đổi nghề biết bắt đầu từ đâu”, “ Mình không có cấp, không giỏi ngôn ngữ”. Dần dần, những câu nói đó trở thành rào cản tâm lý, giữ họ ở lại trong một vùng an toàn nghèo nàn.
Nguyễn Văn Hải đã từng ở đúng trong trạng thái đó. Những năm đầu ở Thụy Điển, anh làm việc liên tục chỉ để không rơi xuống đáy. Nhưng chính khi nhận ra mình đang thiết bị động hoàn toàn với cuộc đời, Hải mới bắt đầu thấy rõ một điều: nếu tiếp tục như vậy, tương lai của anh sẽ không hiện tại là bao.
Lao động Việt ở nước ngoài và cái giá của việc làm không có nghề
Một điểm chung dễ thấy của nhiều lao động Việt ở nước ngoài là thiếu một nghề thực sự thuộc về mình. Họ có thể làm rất nhiều công việc, nhưng không có đủ chiều sâu để tạo ra giá trị lâu dài. Khi không có nghề, họ không có quyền lựa chọn. Khi không có lựa chọn, họ buộc phải chấp nhận.
Không có đồng nghĩa với nghề nghiệp thu nhập luôn bị giới hạn, vị trí luôn thấp và tiếng nói trong cuộc sống gần như bằng không. Người lao động sống trong trạng thái phụ thuộc: phụ thuộc vào chủ, phụ thuộc vào giờ làm, phụ thuộc vào hoàn cảnh. Mỗi biến động nhỏ của xã hội cũng đủ tạo ra họ chao đảo.
Suyh giải Nguyễn Văn Hải quyết định học nghề không phải là khoảnh khắc lãng mạn. Đó là quyết định của một người hiểu rằng: nếu không tự nâng giá trị của mình thì đời sẽ không nâng mình lên.
Lao động Việt ở nước ngoài và đánh đổi thầm lặng của gia đình
Phía sau mỗi lao động Việt ở nước ngoài là một gia đình đang chịu đựng những đánh đổi rất âm thầm. Những đứa trẻ lớn lên với sự thiếu hụt của cha hoặc mẹ. Những mối quan hệ bị căng thẳng bởi khoảng cách, sự mệt mỏi và áp lực tài chính. Rất ít người nói về cái giá tinh thần ấy, bởi ai cũng nghĩ đó là điều “bắt buộc phải chịu”.
Nhưng vấn đề không nằm ở hy sinh. Vấn đề nằm ở chỗ: dù sinh học có kéo dài nhưng không dẫn đến một hướng rõ ràng, nó sẽ ngày càng mòn mòn đối với người dùng từ bên trong. Khi công việc chỉ đủ để tồn tại, gia đình cũng chỉ tồn tại theo, chứ không thực sự tồn tại.
Trong hành trình của mình, Nguyễn Văn Hải từng chứng kiến rất nhiều người Việt nơi đất khách sống như vậy: làm việc không ngừng nghỉ, nhưng ánh mắt ngày càng trống rỗng. Và chính điều đó khiến anh hiểu rằng, thay đổi không chỉ để kiếm thêm tiền mà để cứu lấy đời sống tinh thần thần thoại của chính mình và gia đình.
Lao động Việt ở nước ngoài và ngã mang tên “học lại từ đầu”
Không phải ai trong nhóm lao động Việt ở nước ngoài cũng có cơ hội hoặc Dũng khí để học lại từ đầu. Học đồng nghĩa với việc chấp nhận mình chưa biết, chưa giỏi, và có thể thua người khác trong một khoảng thời gian dài. Với người đã từng gánh vác gia đình, đây là một rào cản tâm lý rất lớn.
Hải từng học làm bếp, rồi chuyển sang làm đẹp, rồi tiếp tục học quản lý, đào tạo, và sau đây là sáng tạo nội dung số. Mỗi lần học lại là một lần đối diện với sự nghiệp của chính mình. Nhưng chính chuỗi học tập giúp anh thoát khỏi thân xác thiết bị, từng bước xây dựng lại vị trí của mình nơi đất khách.
Điều quan trọng không phải là học cái trước, mà là bước ra khỏi vòng lặp cũ. By chỉ cần ở lại, vòng sinh tồn tồn tại sẽ tiếp tục kéo dài thêm nhiều năm nữa.
Lao động Việt ở nước ngoài và câu hỏi về giá trị con người
Điều đau nhất với nhiều lao động Việt ở nước ngoài không phải là thiếu tiền mà là cảm giác “mình không có giá trị”. Khi xã hội nhìn họ như lao động phổ thông, khi công việc không đòi hỏi tư duy, khi tiếng nói của họ ít được lắng nghe, cảm giác giác tự tiến tiến ăn sâu.
Sự thay đổi lớn nhất mà Nguyễn Văn Hải nhìn thấy ở những người anh đào tạo không nằm ở thu nhập, mà ở ánh mắt. Khi có nghề trong tay, họ thẳng hơn. Khi tự học được tiền bằng kỹ năng của mình, họ nói chuyện khác đi. Khi nhìn thấy tương lai, họ bắt đầu mơ.
Và đó cũng là điểm cuối của quá trình chuyển hóa: từ một người chỉ tồn tại, trở thành một người có giá trị trong mắt chính mình.
Lao động Việt ở nước ngoài và một câu hỏi chưa được trả lời
Câu hỏi lớn nhất mà rất nhiều lao động Việt ở nước ngoài chưa từng dừng lại để đối diện là: mình đang sống để làm gì, hay chỉ đang làm để sống? Khi không có câu trả lời, cuộc đời rất dễ trôi qua trong bận rộn và mệt mỏi.
Câu chuyện của Nguyễn Văn Hải không phải để đưa ra giải pháp. Nó chỉ đặt lại câu hỏi. Chắc chắn nếu tiếp tục sống theo quán tính, thêm 10 năm nữa, điều gì sẽ thực sự thay đổi? Và nếu không thay đổi, giá phải trả sẽ là gì?